فردوسى حكيم ابو القاسم فردوسى طوسى بزرگترين حماسه‌سراى تاريخ ايران و يكى از برجسته‌ترين شاعران جهان شمرده مىشود . او در دهه‌ى سوم قرن چهارم هجرى به سال 329 ه ق . برابر با سال درگذشت رودكى در « فاز » يا « پاز » طوس متولد شد . وى از دهقانان طوس بود . فردوسى به سال 365 ه ق . به سن 35 سالگى نظم شاهنامه را آغاز كرد و پس از 35 سال يعنى در 70 سالگى به سال 400 هجرى آن را به پايان رسانيد . شاهنامه شامل سرگذشت پادشاهان سلسله‌هاى داستانى ( پيشدادى و كيانى ) و سلسله‌ى تاريخى ساسانى است و در باب سلسله‌ى اشكانى فقط چند بيت دارد . مأخذ عمده‌ى شاهنامه‌ى فردوسى ، شاهنامه‌ى منثور ابو منصورى است كه در اواسط قرن چهارم هجرى به حكم ابو منصور محمد بن عبد الرزّاق طوسى فرمانرواى طوس تدوين شد و علاوه بر آن ، روايات مختلف شفاهى و كتبى به دست فردوسى افتاد و وى مجموع آنها را در شاهكار جاويد خود جاى داد . وزن شاهنامه بحر متقارب « وزن حماسه‌هاى ايران » است . فردوسى معانى دقيق و مطالب عالى فلسفى و اجتماعى و اخلاقى را در طى داستان‌هاى خود آورده است . وى پس از ختم شاهنامه آن را از طوس به غزنين برد و به سلطان محمود غزنوى تقديم كرد . فردوسى پس از مسافرت به اين شهر بر خلاف انتظار خود مورد توجّه و محبّت پادشاه غزنوى قرار نگرفت و با آنكه بنابر روايات ، سلطان محمود تعهّد كرده بود كه در برابر هر بيت يك دينار به دو دهد ، به جاى دينار درهم داد . اين كار مايه‌ى خشم فردوسى گشت ، چنان كه بنا بر همان روايات همه‌ى دراهم محمود را به حمامى و فقاعى بخشيد . اما دلايل اختلاف و كدورت فردوسى و محمود از اين قرار بود : 1 - اختلاف مذهبى ميان فردوسى كه به مذهب تشيع و محمود كه به تسنن معتقد بود و هر دو در عقيده‌ى خود راسخ بودند . اين معنى از هجو نامه‌اى كه فردوسى براى سلطان محمود سروده است به خوبى برمىآيد . 2 - اختلاف عقيده‌ى محمود و فردوسى بر سر مسايل نژادى و ملى . فردوسى محققا ايرانى وطن‌پرستى بوده و در شاهنامه نيز به حكم شرايط حماسه‌ى ملى ناگزير همواره دشمنان ايران را مانند تازيان و تركان به بدى ياد كرده و بالعكس از ايرانيان همواره به نيكى سخن گفته است . 3 - خسّت ذاتى محمود كه فردوسى به آن اشاره كرده است ، او را از دادن صله‌ى جزيلى كه فردوسى توقّع داشت مانع شد ، چنان كه صله و انعامى كه در برابر رنج سى ساله‌ى شاعر حقير مىنمود ، به فردوسى داد كه به قول شاعر به بهاى فقاعى مىارزيد . بهر حال فردوسى به سال 411 ه ق . تقريبا در سن 80 سالگى بدرود حيات گفت . مدفن وى در طوس مىباشد . و آرامگاهى كه در سال 1313 ه ش . براى او ساخته‌اند در محل تقريبى مدفن اوست . در شهريور سال 1313 شمسى از خاورشناسان و دانشمندان كشورهاى مختلف جهان دعوت به عمل آمد كه در جشن هزاره‌ى فردوسى شركت كنند . نخستين جلسه‌ى كنگره‌ى فردوسى به رياست حاج محتشم السلطنه در تهران تشكيل شد كه تا هفدهم شهريور ماه همان سال ادامه يافت . سپس هيأت ميهمانان به اتفاق رضا شاه به مشهد رفتند و آرامگاه فردوسى را در 20 مهر ماه همان سال گشودند . نظامى عروضى نويسد كه پس از مرگ فردوسى ، جهل و غوغاى عوام مانع تدفين جنازه‌ى وى در گورستان شهر شدند و او را « رافضى » خواندند . به ناچار جنازه را در باغى كه كنار دروازه‌ى شهر و متعلق به خود حكيم فردوسى بود به خاك سپردند . « 1 » - * -

--> ( 1 ) - لغت نامه دهخدا .